نقدی کوچکتر بر مشکلی بزرگ

چندی پیش در پی نقدی که از زن ستیزی نهفته در رفتارها و گفتارهای رایج داشتم، در وبلاگ نیک آهنگ لینک مقاله ای در مورد "نقدی کوچک بر فمینیست ها" را یافتم. قبل از پرداختن به نوشته حامد قدوسی، گفتن یک نکته را لازم دانستم: نیک آهنگ عزیز من را در کنار شادی صدر و نازلی کاموری جزو دسته "افراطیون عالم فمینیسم" خوانده و قول داده کاریکاتوری برای "خنک شدن دل آقایان" از "افراطیون عالم فمینیسم" بکشد و با شیطنت خاص خودش پرسیده که وجه مشترک فمینیستهای افراطی" چیست. البته ایشان یا از روی سخاوت و یا به قول نازلی خانم، از روی "بی هستگی" این سوال پر مغز را بی جواب گذاشته. نیک آهنگ عزیز، این برادر پر استعداد در زمینه کاریکاتور و روزنامه نگاری، به هر مقاله ای که در نظرش نقدی از فمینیسم است لینک داده و موضوع را به "جنگ جنسیت ها" تبدیل کرده. اما حقیقت امر این است که بر خلاف تصور دوستانی که از فمینیسم تصویری همگون در ذهن دارند، فمینیسم یک مقوله همگن نیست که از یک تئوری واحد پیروی کند. نمونه اش هم مقاله شادی امین است که نوع خاصی از فمینیسم را دنبال می کند (من آن را فمینیسم از نوع بنیادگرای سکولار می خوانم!) که به هیچ وجه در یک ردیف با طرز برخورد من به فمینیسم و "جنبش زنان" نمی باشد. با وجود اینکه مایه افتخار من است که نیک آهنگ من را همردیف شادی صدر و نازلی کاموری قرار داده، اگر دوستان منتقد بر "فمینیسم"، دقت لازم را کنند، می بینند که تفاوت های بارزی حتی در دید هر سه ما وجود دارد که به روش های برخورد تئوریک باز می گردد. چون نه وقت نوشتن انشایی را دارم و نه قابلیتش را، نکته هایم را با شماره بندی بیان می کنم:

1. دوستانی که مطالعات زیادی در زمینه پژوهشهای زنان ندارند، بدون درک لازم در مورد تفاوتهای موجود بین دیدهای متفاوت به فمینسیم، همه را در یک رده قرار می دهند. متاسفانه این دوستان از فمینیسم یک غول ضد مرد می سازند و به حمله به آن تصویرهمگونی که از فمینیسم ساخته اند می پردازند. این دوستان فاقد آگاهی لازم در مورد تئوری های فمینیسم، همه نوع فمینیسم را در دوقطبی ساختگی زن و مرد خلاصه کرده و این دوگانه را نیز به دوگانه متضاد "عقل" و "احساس" ربط می دهند. مثل نقد حامد قدوسی که می نویسد:

"

"اين نقد من نمونه‌ای از نقدهايی است که می‌توان به بخشی از ادبيات اين حوزه داشت. نقدی که اتفاقا پيچيده و فنی نيست بلکه فقط کمی فاصله گرفتن از فضای احساسی حاکم بر اين نوع نوشته‌ها و نگاه کردن به اطراف مساله را می‌طلبد. من فکر می‌کنم دوستانمان در حوزه مسائل زنان بهتر است اجازه ندهند اين دعواها به بيرون راه پيدا کند به اين معنی که کسانی را در جمع خود داشته باشند که بخشی از انرژی‌شان را صرف چنين نقدهايی کنند. اگر خواستيد من چند نفر را می‌شناسم که می‌توانم بهتان معرفی کنم."

به چالش کشیدن دوگانگی "احساس زنانه" و "عقلانیت مردانه" بحثی است کهنه و سوژه بحث های فمینیستی 30 سال پیش که پرداختن به آن هدر کردن وقت عزیز است، پس به آن نمی پردازم.

اما برخلاف فرض حامد قدوسی، جواب آنقدر ها هم "روشن" نیست! شاید حامد این را نداند، اما بر حسب اتفاق، گروهی از پژوهشگران زمینه "جهانی شدن" و "زنانه شدن نیروی کار" از دهه هشتاد به تحقیق در این زمینه پرداخته اند. نمونه های زیادی از این تحقیقات نشان می دهد که زن هایی که در بازار کار موجود در نتیجه "جهانی شدن" مشغول کار هستند، لزوماً کار کشاورزی را سخت تر از کارهای اقتصاد "انعطاف پذیر" نمی دانند. اما وقتی مزارع آنها به دلیل "جهانی شدن" اقتصاد، توانایی قبلی تامین زندگی را ندارد، بسیاری از این زنان چاره ای جز کار موقت و بدون مزایا در شرکت های بین المللی که به دنبال نیروی کار ارزان هستند را ندارند . این فرض که "قبل از جهانی شدن" این زنان وضعی وخیم داشته اند، نقش قواعد و نیازهای "جهانی شدن" اقتصاد" در فقر همین زنان را نادیده می گیرد. مسلماً این به این معنی نیست که "جهانی شدن" بد است! فکر می کنم بد نباشد از این قالب "خوب" یا "بد" بودن پدیده ای که به "جهانی شدن" معروف شده بیرون بیاییم. مسلماً جهانی شدن خود شامل جهانی شدن پژوهشهای زنان و نبادل اطلاعات فرای مرزهای ملت-دولت هاست و نمی شود آن را به کلی یا مایه استضعاف دانست و یا مایه رهایی!

3. جهانی شدن" را در گیومه گذاشته ام چون منظورم تغییرات ویژه اقتصادی و اجتماعی و سیاسی پس از جنگ جهنی دوم و بخصوص پس از دهه هزار و نهصد و هفتاد است-- آنچه که دیوید هاروی آن را "شرایط پست مدرنیته" نامیده که در دید او نتیجه مرحله "دیر اینده سرمایه داری" می باشد. من شخصاً با برهان تکاملی سرمایه داری به شیوه تئوری سیستم جهانی امانوئل والرستین موافق نیستم و سرمایه داری را بدون انفصال نمی بینم. اما آن بحثی است جدا. نکته ام اینجا این است که جهانی شدن پدیده ای جدید نیست و به همین جهت از"جهانی شدن" در گیومه منظورم تغییرات قرن بیستم است که تاثیر بسزایی درسرمایه گذاری در کشورهای "شمال" داشت که بالطبعه به از بین رفتن اقتصاد جایگزینی واردات در کشور های "جنوب" انجامیده و به اقتصاد صادرات اجناس و تلاش برای جذب سرمایه در این کشورها منجر شد. یعنی تولید برای مصرف داخلی عموماً در جهت کسب ارز خارجی از بین رفت که تاثیر آن را بیش از هر گروهی فقرا و زنان حس کردند.... همان کشاورزهایی که حامد با قاطعیت می گوید ترجیح می دادند که در شرکت های بین المللی کار کنند! (مسلماً این دوگانگی "شمال و جنوب" هم خود معنایی آنچنانی ندارد چرا که با حرکت سرمایه و نیروی کار مهاجران چنین تقسیم بندی توپوگرافیک اینقدرها هم روشن نیست!)

4. اما نکته مهمی که سوال حامد در بر دارد (و این یکی از تفاوت های شیوه های مختلف برخورد فمینیستی است که حامد قدوسی چون از آن اطلاعی ندارد، فرض می کند که وجود ندارد!) این است که گاهاً در مطالعات "زنان و جهانی شدن"، عاملیت زنان نادیده گرفته می شود و زنان به قربانیان بدون عاملیت تبدیل می شوند. اما نقد فراملی فمینیستی بسیاری از تئوریست های فمینیسم و جهانی شدن (مثل آیوا وانگ، آوتار برا، ایندرپال گروال، ساسکیا سسن، آمیتا باسو و...) به این نکته که "جهانی شدن" برای زن های مختلف نتیجه های متفاوتی داشته تاکید کرده و به عاملیت زن (و به نادیده گرفتن آن در گفتمان های "جهانی شدن") توجه می کند. نکته ای که برخورد های صرفاً اقتصادی به مسئله "جهانی شدن" معمولاً نادیده می گیرند، مرکزیت جنسگونگی در این پدیده است. برخورد فمینیستیی که نقش جنسگونگی را در شکل گیری پدیده تاریخی سرمایه داری دیر اینده، در مرکز قرار می دهد، به "جهانی شدن" نه به عنوان پدیده ای ناگزیر، بلکه به عنوان پروسه ای تاریخی می نگرد که هم به ساختارهای هژمونیک قدیمی مرتبط است و هم به شیوه های جدید تشکیل سوژه های تاریخی . مسلماً مرکزیت جنسگونگی به این معنا نیست که جنسگونگی پدیده ایست ایستا . چالش نگاهی نقدی به فمینیسم این است که نه به کلی گرایی هایی در سطح ماکرو گرفتار شود (مثل بسیاری از روش های صرفاً اقتصادی) و نه شیفته تحلیل های میکرو شود و نقش اقتصاد سیاسی را در مناسبات جنسگونه نادیده بگیرد. البته بر خلاف فرض آنهایی که فمینیسم را همگون می بینند، هر دو نوع این برخوردها هم وجود دارد.

5. --از دید من، چند طرز برخورد به مسئله "جهانی شدن" و حرکت زنان وجود دارد. یک برخورد همین تفکیک "جهانی شدن از بالا" به عنوان گسترش سرمایه داری-- و "جهانی شدن از پائین" --که سازمانهای غیردولتی (ان جی او ها) را در بر می گیرد-- است. در این برخورد "جهانی شدن از بالا" همیشه نوعی سلطه است و "جهانی شدن از پائین" همیشه مقاومت انگاشته می شود (اگر اشتباه نکنم، نوشین احمدی خراسانی در نوشته ای که چندی پیش از آن نقد کردم چنین موضعی داشت). برخی دیگر سرمایه داری را "جهانی" می دانند و حرکت های اجتماعی را "محلی" می انگارند. یعنی یک دوگانگی بین محلی و جهانی در این برخورد وجود دارد و باز هم "محلی" می شود شیوه مقاومت در برابر "جهانی." دید دیگری هم هست که هرگونه حرکت اجتماعی را که از "غرب" شروع شود، عامل امپریالیسم جهانی می بیند. گروهی دیگر از فمینیست ها، حرکت های اجتماعی فراملی را موثر در آزادی "حرکت های محلی" می دانند. اما مشکلی که من با همه این روش ها دارم این است که در همه شان فرض بر این نهاده شده که یک "جامعه مدنی" جدا از دولت و جدا از شرکت های بین المللی وجود دارد. اما حقیقت امر این است که جداکردن این حیطه ها از هم به این سادگی نیست . "جنبش زنان" را به عنوان حرکتی "ضد جهانی شدن" فرض کردن، این امر را نادیده می گیرد که بسیاری از زنان به واسطه "جهانی شدن" عاملیت خود را تجربه کرده اند. چنین برخوردی به این نکته توجه ندارد که حرکت های اجتماعی با خطی قاطع از پروسه "جهانی شدن" (چه از بالا و چه از پائین) جدا نشده اند.

6. مسئله "جهانی شدن" تنها جنبه اقتصادی آن را شامل نمی شود. مسئله جنسگونگی یک جنبه فرعی نیست که به استدلال های اقتصادی بیاویزیم و یا آن را نسبت به تحلیل اقتصادی "جهانی شدن" ثانوی بدانیم، بلکه دقیقاً به دلیل تقسیم جنسگونه نیروی کار در سرمایه داری دیرایند و جابجایی بیش از پیش زنان که از جنگ می گریزند، جنسگونگی در بطن پروسه جهانی شدن قرار دارد. هر تحلیلی که نقش جنسگونگی را در پروسه جهانی شدن نادیده بگیرد، تحلیلی است ضعیف. اینجاست که شاید دوستانی که در رشته هایی با دیدی صرفاً اقتصادی مشغول به تحصیلند، می توانند تمرین فروتنی کنند و از پژوهش های زنان چیزی یاد بگیرند!

---------

راستی از دوستانی که ایمیل زده اند و هنوز جواب نگرفته اند پوزش می خواهم. هنوز دارم سعی می کنم در تورنتو "جا بیفتم." از جمله این دوستان منوچهر عزیز است که با تیزبینی همیشگی اش شعری از شهریار را برایم فرستاده و توجهم را به جنسگونگی زبان در دعواهای قومیتی جلب کرده. ممنون.