همسویی بنیادگرایی اسلامی و بنیادگرایی سکولار

آن گروه از ما که برای جلوگیری از ریاست جمهوری احمدی نژاد این جمعه به رفسنجانی رای می دهیم، ترسی در دلمان هست که این ترس را شاید بشود نتیجه تجربه کردن بنیادگرایی اسلامی در ایران دانست. اما این موضع من (وبسیاری دیگر از زنان فمینیست) از سوی برخی از دوستان فمینیست تحریم کننده انتخابات مورد حمله واقع شده (لینک نمی دهم، چون مطمئنم این حمله ها را هم در وبلاگها و وب سایت ها و هم در پای کامنت های دوستانی که رای داده اند و تصمیم بر رای دوباره دارند دیده اید). ازدید من، این حمله ها نتیجه تحلیلی هستند که منطقه خاکستری بین سیاه و سفید را نمی بیند و بدون در نظر گرفتن احتمال قدرت یابی بنیادگرایی، هرگونه حکومت اسلامی را رد می کند و انتخابات را به دلیل اسلامی بودنش مشروع نمی داند. با وجود اینکه موضع افراد تحریم کننده هر دو دوره انتخابات را کمی قابل تحمل تر از آندسته از تحریم کنندگانی که قصد دارند در دوره دوم به احمدی نژاد رای دهند که "کار یکسره شود" می بینم، معتقدم که تحلیل بسیاری از تحریم کنندگان بهره گرفته از استدلال نو-اورینتالیستی است که تعریفی محدود از سکولاریزم دارد و تفاوتی بین اسلام بنیادگرا و سایر حرکت ها/مواضع اسلامی نمی بیند.

خواندن تحلیل های تحریمگران، به روشنی مشخص می کند که بسیاری از آنان با دیدی "تمدنی" که برگرفته از تفکر تمدنی سام هانتینگتون است، بر دوگانگی های "عقب افتاده" / "متمدن"، "سنتی"/"مدرن"،" مذهب"/"سکولاریزم" دامن زده و در نهایت همانند جورج بوش و اهل بیتش، هرچه را که از اسلام برآید به بنیادگرایی تقلیل می دهند. جالب اینجاست که این عده، همسو با دید بنیادگرایی هستند که با تعریفی ایستا از اسلام، ادعای بازگشت به "مبانی" آن را دارد . یعنی در هر دو دید (چه آنکه خود را ضد بنیادگرایی می داند و چه آنکه بنیادگرا شناخته شده)، اسلام پدیده ای فرای تاریخ، فرای فرهنگ، و فرای زمان و مکان فرض می شود.

اما بنیادگرایی، که مختص اسلام هم نیست، خود پدیده ایست مدرن و زاده سکولاریزم مدرنی که مذهب را به عنوان دگر ِ خود، جدا از سایر جنبه های زندگی تولید و ارائه می دهد. یعنی نه بنیادگرایی جدا از سکولاریزم است و نه سکولاریزم جدا از مذهب. به قول طلال اسد، این یک پروسه تاریخی دانش و قدرت در غرب است که مذهب را به عنوان پدیده ذاتی فرای تاریخ و فرهنگ تولید می کند. این تمایل تعریف "حقیقت" اسلام و اصرار بر دوگانگی سنت و مدرنیته، هم در تفکر استعماری بوش که قصد "متمدن" کردن جهان اسلام را دارد، و هم در بین مسلمانانی همچون احمدی نژاد که ادعای بازگشت به مبانی اصیل اسلام را دارند مشترک است.

مینو معلم به درستی با نگاهی دقیق به بنیادگرایی و پدرسالاری در ایران، نشان داده که بنیادگرایی به عنوان یک "رژیم حقیقت" نه تنها پیش مدرن نیست، بلکه تولید شده پروسه مدرنیزاسیون می باشد. معلم می گوید که بنیادگرایی با وجود تمایلش به مقابله با مدرنیته، نه در فضای پیش-مدرن قرار می گیرد، و نه متعلق به پسامدرنیته است. به عنوان مقطعی از مدرنیته در ایران، بنیادگرایی همزمان با دوره پیش از مدرنیته نبوده و چون ادعای وحدت فرهنگی و همگن بودن هویت را دارد، پسامدرن نیز نیست.

توجه به تولید سوژه های جنسگونه در گفتمان های بنیادگرا و استعماری نو، برای فعالیت سیاسی فمینیستی بسیار نکته قابل تأملی است. در این مقطع زمانی که تفکر "تمدنی" به ایده جنگ دوگانه بنیادگرایی اسلامی و سرمایه داری جهانی دامن می زند، وجود سوژه های سیاسی که بین این دوگفتمان هژمونیک قرار دارند، اما خارج از فضای این دو گفتمان هم نیستند (چرا که چنین امکانی وجود ندارد)، چنین تفکر دوگانگه ای را به بحران کشیده و چالشی می شوند بر قصه های همگن هویت. همین چالش است که اذهان دوگانه برخی از تحریمگران را به خود مشغول کرده، چرا که درک این نکته برایشان سخت است که می شود علیه بنیادگرایی بود و رای هم داد. که می شود خارج از نرم های جنسیتی بود و از اصلاح طلبان هم حمایت کرد. که می شود فمینیست بود و در قالب نظام موجود برای تغییر تدریجی کار کرد. اما صد افسوس که دید بنیادگرای سکولار بعضی از افراد، چنین پایگاه مابین سیاه و سفید را نمی بیند. این کوررنگی سیاسی چون از خلأ بین سفید و سیاه بر می خیزد، نه تنها به تغییر نمی انجامد بلکه هم به حرکت سیاسی موجود در ایران لطمه ای جبران ناپذیر می زند و هم با گفتمان ها و سیاست های سرمایه داری جهانی همسو می شود. اما دریغ که بسیاری از دوستان نمی خواهند بپذیرند که بین سیاه و سفید، رنگها بسیارند.

از کتاب مینو معلم و مقوله بنیادگرایی گفتم. مینو معلم فردا، 23 ژوئن، در برکلی ساعت 7:30 عصر در کتابفروشی آنالوگ در مورد کتاب جدیدش، بین برادر سلحشور و خواهر محجبه: بنیادگرایی اسلامی و سیاست پدرسالاری در ایران سخنرانی خواهد کرد. اگر در این حوالی هستید صحبت معلم را از دست ندهید.

آدرس آنالوگ:

1816 Euclid Ave. at Hearst, Berkeley
Tel: 510-843-1816